पुस्तक परीक्षण
‘जेलर ते प्राध्यापक’ एक प्रेरणादायी प्रवास
लेखक : दिनेश भारत पवार ( न्यूज रिपोर्टर – समर्थ न्यूज 24 लाईव्ह)
मराठी आत्मकथन परंपरेत डॉ. अतुल चौरे यांचे ‘जेलर ते प्राध्यापक’ हे पुस्तक आपले स्वतंत्र व ठळक स्थान निर्माण करते. कारण हे आत्मकथन केवळ एका व्यक्तीच्या वैयक्तिक यशकथेपुरते मर्यादित न राहता, समाजातील तळागाळातील माणसाच्या संघर्ष, स्वप्न आणि आत्मसन्मानाचा व्यापक पट उलगडून दाखवते. शेतकरी कुटुंबातून आलेल्या एका सामान्य तरुणाचा तुरुंग व्यवस्थेतील कठोर शिस्तीतून विद्येच्या, संशोधनाच्या आणि अध्यापनाच्या क्षेत्रात होणारा प्रवास म्हणजे आधुनिक काळातील ‘संघर्षातून शिक्षणाकडे’ जाण्याची प्रभावी गाथा आहे. या पुस्तकाचा केंद्रबिंदू म्हणजे परिस्थितीवर मात करून घडलेली माणूसपणाची जाणीव. लेखकाने आपल्या आयुष्यातील अनुभव अत्यंत प्रांजळपणे मांडले आहेत. बालपणातील आर्थिक अडचणी, ग्रामीण वास्तव, शिक्षणासाठी करावी लागलेली धडपड, नोकरीच्या शोधातील संघर्ष या साऱ्यांचा तपशील लेखक भावनाविवश न होता, वास्तववादी भूमिकेतून मांडतो. त्यामुळे हे आत्मकथन कुठेही आत्मप्रौढीकरण किंवा अनावश्यक नाट्यमयतेकडे झुकत नाही. भारतीय समाजव्यवस्थेत ‘नोकरी म्हणजे सुरक्षित आयुष्य’ ही संकल्पना खोलवर रुजलेली आहे. लेखकाचा जेलर पदापर्यंतचा प्रवास हा अशाच सामाजिक अपेक्षांचा परिणाम असला, तरी त्यानंतरचा प्राध्यापक होण्याचा निर्णय हा केवळ करिअर बदल नसून वैचारिक परिवर्तनाचा टप्पा आहे. हा बदल लेखकाच्या अंतर्मुखतेतून, शिक्षणाविषयी असलेल्या आंतरिक ओढीतून आणि समाजासाठी काहीतरी देण्याच्या ध्यासातून घडतो.
या पुस्तकातील एक महत्त्वाचा आणि प्रभावी भाग म्हणजे जेलर म्हणून लेखकाने अनुभवलेले तुरुंगातील वास्तव. तुरुंग ही केवळ शिक्षा देणारी यंत्रणा नसून, ती मानवी भावनांचा, अपराधबोधाचा, पश्चात्तापाचा आणि कधी कधी बंडखोरीचाही अवकाश असते. हे लेखक आपल्या अनुभवातून स्पष्ट करतात. कैद्यांचे जीवन, त्यांचे मानसिक ताणतणाव, समाजाकडून मिळणारी उपेक्षा, आणि पुन्हा समाजात सामावून घेण्यातील अडचणी यांचे सूक्ष्म निरीक्षण या आत्मकथेत आढळते. लेखक तुरुंगातील अनुभव केवळ अधिकाराच्या भूमिकेतून मांडत नाही; तर माणूस म्हणून, संवेदनशील निरीक्षक म्हणून ते कैद्यांच्या मनोविश्वात डोकावतात. ‘गुन्हेगार’ ही एकमेव ओळख नसून, प्रत्येक कैद्यामागे एक वेगळी कहाणी असते. हे या लेखनातून अधोरेखित होते. त्यामुळे हे आत्मकथन तुरुंग व्यवस्थेवरील एक प्रकारचे सामाजिक भाष्यही ठरते.
जेलर म्हणून स्थैर्य लाभल्यानंतरही लेखकाच्या मनात शिक्षणाची ओढ स्वस्थ बसू देत नाही. शिक्षण हे केवळ नोकरीचे साधन नसून सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम आहे, ही जाणीव लेखकाच्या विचारविश्वात ठामपणे दिसते. पुढे प्राध्यापक म्हणून कार्यरत होताना आलेले अनुभव विद्यार्थ्यांशी असलेले नाते, अध्यापनातील जबाबदाऱ्या, संशोधनाची शिस्त, शैक्षणिक व्यवस्थेतील अडथळे हे सारे लेखक अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडतात. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना लेखक केवळ शिक्षक राहत नाहीत; तर ते मार्गदर्शक, प्रेरक आणि संवेदनशील समुपदेशकाची भूमिका स्वीकारतात. ग्रामीण व निमशहरी पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांच्या अडचणी, त्यांची स्वप्ने आणि त्यांच्या मनातील भीती लेखकाला स्वतःच्या भूतकाळाशी जोडतात. त्यामुळे ‘जेलर ते प्राध्यापक’ हा प्रवास डॉ. अतुल चौरे यांचा वैयक्तिक पातळीवर मर्यादित राहत नाही, तर तो सामूहिक अनुभवात परिवर्तित होतो.
या आत्मकथेची भाषा हे तिचे मोठे बलस्थान आहे. साधी, ओघवती, प्रसंगी भावूक, तर कुठे चिंतनशील अशी शैली वाचकाला आपल्याशी बांधून ठेवते. लेखक क्लिष्ट शब्दप्रयोग किंवा अलंकारिक भाषेचा अतिरेक टाळतात. त्यामुळे पुस्तक सर्वसामान्य वाचकांसाठी सहज समजण्याजोगे आणि प्रवाही बनते. प्रसंगचित्रण करताना लेखक तपशीलाकडे विशेष लक्ष देतात. तुरुंगातील वातावरण असो किंवा महाविद्यालयीन वर्गखोल्यांचा अवकाश प्रत्येक ठिकाणाचे दृश्य वाचकाच्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. आत्मकथनात प्रामाणिकपणा हा सर्वात महत्त्वाचा घटक असतो; आणि तो या पुस्तकात ठासून भरलेला आहे. ‘जेलर ते प्राध्यापक’ हे पुस्तक वैचारिक पातळीवरही समृद्ध आहे. शिक्षणाचे महत्त्व, माणूस म्हणून घडण्याची प्रक्रिया, सामाजिक जबाबदारी आणि आत्मसन्मान या संकल्पनांवर लेखक वेळोवेळी चिंतन करतात. “जगणं म्हणजे लढणं” हा संदेश लेखक कुठेही घोषवाक्याच्या स्वरूपात मांडत नाहीत; तर तो त्यांच्या आयुष्याच्या अनुभवातून नैसर्गिकरीत्या प्रकट होतो.
आजच्या स्पर्धात्मक आणि अस्थिर काळात, तरुण पिढी अनेकदा अपयशाने खचून जाते. अशा वेळी हे आत्मकथन आशेचा किरण ठरते. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, तरी जिद्द, परिश्रम आणि योग्य मार्गदर्शनाच्या जोरावर स्वतःचे आयुष्य घडवता येते. हा विश्वास हे पुस्तक वाचकांच्या मनात दृढ करते. वर्तमानपत्रातील वाचकांच्या दृष्टीने पाहता, ‘जेलर ते प्राध्यापक’ हे पुस्तक केवळ साहित्यिक अनुभव न राहता सामाजिक दस्तऐवज ठरते. ग्रामीण भारतातील वास्तव, सरकारी नोकरीतील अनुभव, शिक्षण क्षेत्रातील आव्हाने या साऱ्यांचा समतोल आढावा या आत्मकथेत घेतलेला आहे. त्यामुळे शिक्षक, विद्यार्थी, पालक आणि सर्वसामान्य वाचक अशा सर्वांसाठी हे पुस्तक उपयुक्त ठरते. ‘जेलर ते प्राध्यापक’ ही आत्मकथा म्हणजे संघर्षातून घडलेल्या माणसाची, शिक्षणावर विश्वास ठेवणाऱ्या व्यक्तीची आणि समाजासाठी सकारात्मक योगदान देण्याची आस असलेल्या लेखकाची प्रामाणिक कहाणी आहे. ती वाचकाला केवळ प्रेरित करत नाही, तर स्वतःच्या आयुष्याकडे नव्या दृष्टीने पाहायला भाग पाडते.
पुस्तक : जेलर ते प्राध्यापक
लेखक : डॉ. अतुल चौरे
शब्दांकन : शुभम शेंडे
प्रकाशन: परिस पब्लिकेशन, सासवड
पृष्ठ संख्या : 192
मूल्य : 450 रुपये
✍🏻मुख्य संपादक – सुभाष कदम
