पुणे: महाराष्ट्राच्या आरोग्य विभागाच्या आकडेवारीनुसार, राज्यभरात तापमानात वाढ होऊनही उष्माघाताच्या घटनांमध्ये घट झाल्याचे दिसून येते, ज्यामुळे अहवाल प्रणालीच्या अचूकतेबद्दल नवीन चिंता निर्माण झाली आहे.1 मार्च ते 10 मे दरम्यान, राज्यात उष्माघाताची 236 प्रकरणे आणि चार मृत्यूंची नोंद झाली – संशयित आणि पुष्टी दोन्ही. मंगळवारी, अधिकाऱ्यांनी उष्माघाताची आकडेवारी सुधारून 175 पर्यंत खाली आणली, तर मृतांची संख्या सहा वर सुधारित केली गेली – चार संशयित आणि दोन पुष्टी.उष्माघाताचे आकडे आणि मृत्यांमधील सुधारणा स्पष्ट करताना, राज्य पाळत ठेवणे अधिकारी डॉ. राजू सुळे म्हणाले की, काही प्रकरणे उष्माघात म्हणून चुकीच्या पद्धतीने वर्गीकृत केली गेली आहेत. “अनेक ग्राउंड कर्मचाऱ्यांनी उष्माघाताची काही प्रकरणे चुकीची नोंदवली आहेत, ज्यामुळे आकडेवारी वाढली आहे. औरंगाबाद संघाने नंतर ती प्रकरणे मागे घेतली आणि संख्या कमी झाली. उष्माघाताचे निदान करणे स्वाभाविकच अवघड आहे, कारण ते कोणत्याही निश्चित चाचणीशिवाय क्लिनिकल लक्षणांवर आधारित आहे.“त्यांनी अहवालात संरचनात्मक तफावत मान्य केली. “आम्ही आमच्या कर्मचाऱ्यांना केसेसची तक्रार करण्यासाठी प्रशिक्षित केले आहे. परंतु निदान करण्यात अडचण येण्याव्यतिरिक्त, अहवाल देणारे कर्मचारी आणि वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये नोडल ऑफिसरची कमतरता हे देखील कमी अहवाल देण्याचे कारण आहे,” ते म्हणाले, तापमानातील वाढीमुळे या हंगामात प्रकरणे जास्त असू शकतात “परंतु अधिकृत रेकॉर्डमध्ये पूर्णपणे कॅप्चर केलेले नाहीत”.एल निनोच्या तीव्र घटनेमुळे या वर्षी उष्णतेची स्थिती तीव्र होत आहे आणि महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये तापमान सातत्याने ४०°C च्या वर राहिल्याने, डॉक्टरांनी चेतावणी दिली की अधिकृत संख्या कमी लेखली जाण्याची शक्यता आहे. पुण्याच्या नोबल हॉस्पिटल्स अँड रिसर्च सेंटरमधील ज्येष्ठ नेफ्रोलॉजिस्ट आणि ट्रान्सप्लांट फिजिशियन डॉ अविनाश इग्नेशियस यांनी सांगितले की, तापमान ४० डिग्री सेल्सिअसच्या पुढे जात असल्याने उष्णतेशी संबंधित किडनीच्या समस्यांमध्ये झपाट्याने वाढ होत आहे.ते म्हणाले, “गेल्या काही आठवड्यांत, निर्जलीकरण-संबंधित मूत्रपिंडाचा ताण, तीव्र मूत्रपिंडाची दुखापत, तीव्र होत जाणारा किडनीचा आजार, मूत्रमार्गात संक्रमण आणि किडनी स्टोन एपिसोडसह लक्षणीय संख्येने रुग्ण ओपीडी आणि आपत्कालीन विभागांना भेट देत आहेत. अनेक रुग्ण गंभीर अशक्तपणा, चक्कर येणे, स्नायूंचा वापर कमी होणे, स्नायूंचा वापर कमी होणे यासारखी लक्षणे नोंदवत आहेत. पाठीमागे वेदना, थकवा आणि मूर्च्छित होणे किंवा जवळ येणे. विशेषत: वृद्ध, मधुमेही, घराबाहेर काम करणारे, उच्च रक्तदाबाचे रुग्ण आणि आधीच अस्तित्वात असलेल्या किडनीचा आजार असलेले लोक असुरक्षित आहेत.”अचूकतेवरील प्रश्न मृत्यूपर्यंत देखील वाढतात. 1 मार्च ते 11 मे पर्यंत, उष्माघाताने सहा मृत्यूंची नोंद झाली – चार संशयित (दोन अहिल्यानगर, अकोला आणि सोलापूरमधील प्रत्येकी एक) आणि दोन पुष्टी (अकोला आणि लातूरमधील प्रत्येकी एक). तथापि, 1 मे रोजी जळगाव जिल्ह्यातील पाचोरा येथील एका 34 वर्षीय फळ विक्रेत्याचा मृत्यू — पूर्वी नोंदवलेला आणि स्थानिक पातळीवर उष्माघात म्हणून पुष्टी झालेला — अद्याप राज्याच्या यादीत समाविष्ट झालेला नाही.शवविच्छेदन पुष्टीपर्यंत प्रकरणाची चौकशी सुरू असल्याचे अधिकाऱ्यांनी सांगितले. डॉ विजय वसंत पाटील, वैद्यकीय अधिकारी, आरएच पाचोरा, जळगाव, म्हणाले, “मी पोस्टमॉर्टम रिपोर्ट माझ्या वरिष्ठांना पाठवला आहे. जेव्हा रुग्णाला माझ्याकडे आणण्यात आले, तेव्हा तो मरण पावला होता. त्याच्या नातेवाईकांनी सांगितले होते की तो माणूस 43-45 डिग्री सेल्सिअस तापमानात बराच काळ उघडकीस आला होता.”तज्ञांनी चेतावणी दिली की उष्माघाताच्या प्रकरणांची कमी-रिपोर्टिंगचे गंभीर धोरण परिणाम आहेत. डॉ प्रदिपकुमार आवटे, माजी राज्य पाळत ठेवणारे अधिकारी ज्यांनी महाराष्ट्रातील उष्माघातासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे तयार केली होती, “उष्माघाताच्या प्रकरणांच्या खराब अहवालासाठी प्रशासनाच्या उदासीन वृत्तीला” दोष दिला.ते म्हणाले, “आरोग्य विभागाने रुग्णांच्या अहवालासाठी जिल्हा प्रशासनाकडे नियमितपणे पाठपुरावा करणे आवश्यक आहे, विशेषत: विदर्भात जे उष्णतेच्या ठिकाणांसाठी ओळखले जाते. राज्याने स्थानिक नागरी संस्थांना उष्मा कृती आराखडा तयार करण्यास सांगितले आहे, परंतु त्यासाठी आपल्याकडे पुरेसा डेटा असणे आवश्यक आहे. स्थानिकीकृत डेटा महत्त्वाचा आहे कारण एखाद्या शहराचे तापमान कमी असू शकते, परंतु विशिष्ट क्षेत्र ‘उष्णता बेटे’ असू शकतात. परिणामकारक कृती आराखडा तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा प्रत्यक्ष आकडे नोंदवले जातात.”वैज्ञानिक साहित्य असे सूचित करते की उष्मा-संबंधित मृत्यूचे वारंवार चुकीचे वर्गीकरण केले जाते, कारण अति उष्णतेमुळे मृत्यूचे प्राथमिक कारण दिसण्याऐवजी पूर्व-अस्तित्वातील परिस्थिती अधिकच वाढते. वैद्यकीयदृष्ट्या, उष्माघात निर्जलीकरण, संक्रमण किंवा हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी कोसळण्यासारखे असू शकते, विशेषत: जेव्हा रुग्ण उशीरा किंवा दस्तऐवजीकरण केलेल्या उष्णतेच्या प्रदर्शनाशिवाय उपस्थित असतात. भारतामध्ये 2000-2004 आणि 2017-2021 या कालावधीत अति उष्णतेमुळे होणाऱ्या मृत्यूंमध्ये 55% वाढ झाली आहे, असे एका वैद्यकीय जर्नलमध्ये प्रकाशित नुकत्याच झालेल्या अभ्यासात म्हटले आहे.
✍🏻मुख्य संपादक – सुभाष कदम
